ملتی که زبان و ادبیات نداشته باشد نابود می شود
شما می توانید هر لغتی را که با حرف د- ذ شروع می شود و در این بخش نیامده در بخش نظر دهندگان بنویسید تا به لغتنامه کهنوش اضافه شود. این لغتنامه هنوز ویرایش نهایی نشده و در حال ویرایش است. هر اشتباهی که دراین قسمت می بینید اعلام نمایید تا برطرف نماییم.
د- ذ
دَ- dā: ده، عدد
دِ- de: دو، عدد
دِ پا- depa: دوپا، نوعی ریتم نواختن با ساز و دهل برای پایکوبی آرام
دِ ُرِ وَر- dörevar: دور بَر، اطراف
دِریی –de ri : دو رو، کنایه از آدمی که راست نیست
دَ شِیی – dašei: ده شاهی، پول دوران پهلوی، ۵۰ دینار ایرانی
دِ لیل- delil: دو لول، نوعی اسلحه
دِ مَرتَوَ – de martava : دو طبقه
دا َ دُنِش – dâa doneš : کنایه از حرفی را به کسی یاد بدهی تا بگوید، حرفی که مال خودت نباشد
دااَ داا َ- dâā dâā : نوعی بازی
داد و قال- dado qâl : داد و فرياد. دادخواهي با صداي بلند. شلوغ كردن.
دار – dâr : 1- تیغه چوبی در خیش شخم زنی که به یِ (یوغ) وصل می شود ۲- سرپا، ایستاده، تنه درخت به صورت عمود ۳- دار قالیبافی که از چوب است
دارکو- dârku: نوعی پرنده، دارکوب
دارکول-dârkul: دو تنه درخت که به عرض قالی به صورت عمود در زمین قرار می گیرد تا دار قالی را روی آن سوار کنند
داریکَ-dârika : چوب هایی به اندازه شاخه های درخت که روی تیز سقف می ریزند تا چوب “لِشمه” که شاخ و برگ دارند روی آن قرار می گیرد
داس – dâs: داس
داك- dâk: نورگير خانهها قديمي كه داخل سقف قرار داشت
دال-dal: پرنده ایی شبیه شاهین و عقاب از استخوان بالش دِزِلَ (وسیله موسیقی) درست می کنند
دالُ-dâlo : دالان
دامُ -dâmo: 1- دامن زنانه ۲- دامنه کوه ۳- پایین
داوود خُ- dâvud xo : داود خان. نام مرد
دایَ – dâya : دایه
دایدَ-dayda : دایره، دَف
دایی- dâi: برادر مادر، دایی
دایی جو- dâi Jo : نام منطقه درکهنوش
دایی زا- dâizâ : فرزندان برادر مادر، دایی زاده
دِبَرگَنَ گِركُ –de bargana gerko : دور برگ آخر درخت، يعني بالاترين شاخه كه دو برگ دارد
دِپِلَ – depela: خورجيني كوچك كه براي كاسبي استفاده مي شود، مانند خورجين موتور
دَج-daj : عقب و جلو کردن ریشه های قالی هنگام بافتن
دِچار –dečâr : دچار، وابسته
دُختَر –doxtar : دختر
دُختَر بَس- doxtar bas : نان زن، به معانی اینکه دیگر زاییدن دختر بس است، دختر بس مرادقلی نام همسر نامدار گل محمدی بود که پس رفتن به کربلااو را “کَلابَس” صدا می کردند
دُختر زا-doxtarzâ: ۱- فرزندان دختر، نوه دختری ۲- زنی که فقط دختر می زاید
دُختَن – doxtan: 1- دوختن ۲- دوشیدن شیر حیوان
دَخیل- daxil: بسته شدن به چیزی
دَخیلَ – daxila : گیاهی کوهستانی که به عنوان سوخت استفاده می شوند،مانند: قایسِرِ،اِشتِرخوار، دَرَزردَ، کَما ،کَنگَر،زوله ،کیآر
دَدَ- dada : پدر
دَرَ – dara : دره، تنگ بین دو کوه یا تپه
دَر- dar : 1- درب ۲- بيرون، خارج(دَرِش كُ: بيرونش كن)
دَر- dar: 1- در ۲- بیرون
دَرِ آرو- daře âro : دره یاران، نام منطقه کوهستانی در شمال شرقی کهنوش
دَرِ ایسیوا- daře isiva: دره سیبها، منطقه ای در کوهستان کهنوش
دَرِ اینجیل-daře injil: دره انجیل، این دره به دلیل داشتن انجیل کوهی به دره انجیل معروف شده است
دَرِ بَر اَفتُ- daře baraftō: دره روبه روی آفتاب، دره ای در کوهستان کهنوش
دَرِ تَنگ- daře tang : دره ای تنگ در کهنوش
دَرِ تییَرَ- daře tiyara: دره ای در کوهستان کهنوش
دَرِ چِنار- daře čenar: دره ای که در آن درخت چنار است، در کوه الیس و قرار دارد
دَرِ حَیاتَ – daře hayata: دره یی که مانند حیاط باز است
دَرِ خََُشگ – daře xošg: دره خشک
دَرِ دولاخ- dare dulâx: گیاه علفی و داروی که در ماست شور می ریزند
دَرَِ رَجَوی- daře rajavi: منطقه ای در جنوب کوهستان کهنوش
دَر زَردِ کَمَر- daře zardekamar: صخره که زرد رنگ است
دَرِ سِماقُلُ- daře semâqolo: دره سماق ها، دره ای در کوهستان کهنوش
دَرِ سیویلَ – daře sivila : نام دره ای در کهنوش
دَرِ علی- daře ali: دره ای در کوهستان کهنوش
دَرِ غلاجوق – daře qalâjoq: دره ای در کهنوش
دَرِ گُرجسُ – daře gorjeso: دره گرجستان، دره ای درکهنوش
دَرِ گِلَوَری- daře gelavari: دره ی گِلی، دره ای در کوهستان کهنوش
دَرِ لُنَ گُرگ- dařa lona gorg: در کوه الیس و قرار دارد
دَرِ مِی- daře mey: دره انگور، نام یک منطقه در کوهستان کهنوش
دَرِ نِیکُ – daře neyko: دره نیکو
دَرِ وار – daře vâr : دره ای در کوهستان کهنوش
درخت- deraxt : درخت
دَردِجار- dardejâr : همیشه بیمار
دَرُدَن- darōdan: درآوردن
دَرَزردَ – dara zarda : رده زرد
دِرِس- deres: درست
دِرِس کِدَن –deres kedan : درست کردن
دِرُش- derōš : درَفش
دَرکی- daraki: بیرونی، غریبه
دَرِگِرکُ کورا- daře gerko kura: دره ی گردو کورا، دره ای در کوهستان کهنوش
دَرمُنَ – darmona : درمانده
دَروِدَر – darvedar : در به در، حیران، سرگردان
دَره زَردِ کَمَر- dařa zardekamar: صخره که زرد رنگ است
دره قَمر- dařa qamar: دره ماه، دره ای در کوهستان کهنوش
دَرينجَ-darinja : دریچه، سوراخ داخل سقف خانه كه براي خارج شدن دود تنور درست شده است
درییَ – deria : 1- دریده، پاره شده ۲- کنایه از بی حیا و بی شرم، زن بدون آبرو
دِزِلَ- dezela : نوعی ساز بادی شامل دو ني یا استخوان پر دال(عقاب) حدود ۲۰ سانتي متری كه كنار هم قرار مي گيرد و داراي ۱۲سوارخ روي آن است
دِزِلَ جُفتی- dezela jefti : دِزله که دوتا با هم جف شده اند
دِزی- dezi : دزدی
دِژ خُر – dežxor : خوراک را نیمه و با وسواس خوردن
دَس- das: 1- دست ۲- واحد شمارش، ده عدد
دَسَ – dasa : 1- دسته ابزار مانند دسته بیل ۲- گروه مردم مانند دسته عزاداری
دَسِ پُر – dase por : 1- دست پُر، کسی که در دستش چیزی دارد ۲- کنایه از آدمی که حرفی درست برای گفتن دارد
دَسِ پَنجَ – dase panja : دست پخت، توانمند در هنر خانه داری، مهارت استفاده از دست
دَس پیچ – daspiĉ : بندی که آستین دست را با آن می پیچند
دَسَ جینَ – dasjina : زنبیل که از چوب های نرم و تاره ی درخت بید که به آن مُروار می گویند درست می شود
دَس خُردَ -dasxorda : دست خورده، کنایه از خوراک نیمه خورده است
دَسِ دَسَر- dase dasar: دسته آسیاب دستی، جنس آن چوبی و مانند گوشت کوب است که از درخت سنجد، گلابی یا گردو درست می شود
دسِ سَوِک- dase savek : دست سبک، کنایه از برکت داشت دست فرد
دَس شِمار- das šemâr: شمارش با دست
دَس کِلَک- dasgelak: چوبی یک متری که در بازی قوری دَس کِلَک (الک دولک) برای ضربه زدن استفاده می شود
دَسِ کَم – dase kam : 1- دسته کم، حداقل ۲- کوچک حساب کردن فرد یا کار
دس نماز- dasnamâz : شست و شو دست و صورت برای نماز خواندن، وضو
دست راست کو- das râs ko: نوعی خوار که سریع آماده می شود
دَسخالی – dasxâli : دست خالی، کنایه از فقر و نداری
دَسَر – dasar: آسیاب سنگی و دستی خانگی
دسقالَ – dasqâla: دسغالَ، از داس معمولي كوچك تر است و براي چيدن علف به كار ميرود
دَسگا – dasga : دستگاه، نواختن آهنگ پیشواز قبل از آهنگ اصلی، مقدمه
دَسگَر- dasgar: برای نخ لوله کردن، از لوازم نخ ریسی
دَسگیر – dasgir: 1- گرفتن دستف کنایه از کمک کردن به دیگران ۲- گرفتن فرد فراری به وسیله ماموران دولتی ۳- فهمیدن، دَسگیرِت شِ : چیزی فهمیدی؟
دَسگیرَ – dasgira : دو تکه پارچه که به وسیله آن ظروف داغ را از روی اجاق بر می دارند
دَسگیرُون – dasgiron : نامزدی
دَسمال –dismal : دستمال، پارچه ای چهاگوش و کوچک
دَسمالی- dasâli : خوراک نیمه کار خوردن، با دست خوراک را جابه جا کردن
دَسوَن – dasvan : دستبند
دَسی دَسی – dasi dasi : به عمد کاری را کردن
دَشت – dašt : اولین پول که از مشتری می گیرند
دِشمُ- dešmo : دشنام
دِشمُ فُروش- dešmo furuš: دشنام فروش، کسی که زیاد فحش و دشنام می دهد، بد دهن
دِشمَن – dešan : دشمن
دُعا نیویس- doâ nivis: دعا نویس
دعتونه – davatona: دعوتانه، جمع آوری هدایای افراد دعوت شده به مهمانی برای همیاری در عروسی
دَعوا- davâ: دعوا
دِق – deq : 1- دِغ، قصه، غم سنگین ۲- مردن از غم سنگین
دِقِ جار- deqejâr : دق مرگ شدن
دُقل- doqol : طبل کوچک
دِکُ – deko : دکان ، مغازه
دَکِ دیم – dake dim: سرو صورت
دَل – dal: وِل، کنایه جوانی است که بدون اجازه می رود و می آید
دَلَ – dala : شکمو، کسیکه زیاد می خورد
دِل –del : 1- شکم ۲- قلب
دُل- dul: 1- آلت پسر بچه ۲- لباس شلخته
دِلِ درد- dele dard: دل درد
دَلَ سَی- dala say: سگ ماده
دَلق-dalq : طلق و پلاستيك
دِلِقُنَ -deleqona: گردوی دوقُلو. دو گردو که در روی درخت کنار هم می رویند و به هم چسبینده اند
دَلَک-dalak : هُل دادن
دَلَمَ- dalam : پنیر نرم
دِلِم آچوق مِشَ – delem âčoq meša: دلم آشوب مي شود، دلهره داشتن
دُلَمن- dolaman: دولتمند، توانا
دَلو- dalv: سطل آب از جنس لاستیک
دِمَ : ۱- دنبه ۲- نام مرد
دَمِ صِو-dame sev : ابتدای صبح
دَم-dam : تکرار یک سطرهای شعر در مراسم عزاداری محرم از طرف مردم
دِم-dem : دُمب
دِما سلام- demâ salâm : داماد سلام، نوعی مراسم پس از عروسی
دِما نآر-demâ nãr :خوراک حیوان که در ساعت تقریبا ۱۰ صبح به او داده می شود
دِما-demâ : ۱- مردی که دختر یک خانواده ازدواج می کند داماد آنها می شود، داماد ۲- پشت
دِمَک-demak : از لوازم کوبه یی در مورسیقی که به فارسی تیمپو یا تمبک هم می گویند
دِمَل- demal: جوش بزرگ و چرکی
دَنَ – dana: دنده
ديسينَك – disinak : نوعي علف
دُنَ – dona: دانه
دَنَ – dāna: دَهَنه، محلی ورودی آب به ایسل
دِنُ رُ َ-deno roa: روییدن دندان، دندان در آوردن نوزاد
دُنَ زَرَ – don zara: خمیازه، دَهَن دَرِ
دوُ- du : دوغ
دوُ خُر- du xor: ظرف دوغ خوري
دوآر َ- duâra : دوباره
دوآرِ- duaâr : دیوار
دوآزَ- duâza: دوزاده
دِوارَ-devâra : حدود ساعت ۱۰صبح، غذایی که به حیوان بعد از صبحانه و پیش از نهار می دهند
دَوَت- dāvat: دعوت
دود-dud
دورِ گِرد – doregerd : اطراف، دور و بَر
دورو – duru : دروغ
دوز دوز-duz duz : نوعی بازی که در بعضی نقاط دوز بازی گفته می شود
دوُزاغَت- du zâqat: جاي تنگ و تاريك
دوک-duk: نوعی ابزار چوبی برای نخ ریسی
دونَ – dona :1- سد سنگی کوچکی برای گرفتن سرعت آب هنگام ورود به کرتی درست می شود، ۲- نام زن
دُويي- dui: رنگ دوغی که مایل به صورتي روشن است
دِه- deh : آبادی، روستا
دُهُل- dohol: سازی کوبه ای و دایره ایی شکل که در آن از پوست حیوان استفاده شده است.نوازنده با زدن فرد با چوب مخصوص صدای آن را در می آورد
دِي كِدَن –dey kedan : حرف زدن
دی مَ شور- dima šur: روی شوینده، ماده ای برای شستشوی بدن انسان
دِي نَکُ – dey nako : فعل امر،چيزي نگو، حرفي نزن
دي نيك – dinik : نوك پرنده و مرغ
دیار- diâr: سرزمین، معلوم
دیار-diâr : دیده شدن، پیدا بودن، دییارت نی: پیدایت نیست، آدم دیار یعنی آدم شناخته شده و معلوم
دید- did: دود
دید کُ-did ko: دود کردنی
دیدِمُ – didemo: دودمان
دیدی-didi : دودی
دیر- dir: دور
ديرَجُن – dirajun : دور از جان، يعني از تو دور باد . فرد وقتي مي خواهد مثال بد بزند به طرف مقابل مي گويد. مانند، بلا نسبت در فارسي است. هنگام تلفظ دیرَجُ هم گفته می شود
دیرو- diru: دیروز، یک روز پیش
ديزِ – dize : ليوه،تنبل و بي عرضه و شل و ول (ديخِ – dixe)
دِیقَ- deyxa : دقیقه . ۶۰ ثانیه
دیک- dik :1- وسیله نخ ریسی مثل چرخ آسیاب ۲- نوعی ظرف خوراک پزی
دیگ پا – digpâ: پایه ای که بالای تنورمی گذار
دیلَ- dila : نوعی ظرف سفالی شبیه سیب گرد است، دولَ هم تلفظ می شود
دِيلَم- deylam: پتكي آهني كه براي كوبيدن و تخریب استفاده می شود
ديلماج- dilmâj : مترجم
ديلَوا- dilavâ: گنجه اي چوبي مانند گاو صندوق، جاي نگهداشتن وسايل منزل و چيزهاي با ارزش
دیم –dim : صورت
ديم ودار-dim vedâr : آرايشگر زن، بند انداز، كسي كه صورت عروس را بند ميانداخت و آرایش می کرد
ديمُن – dimon : دودمان، خانه و زندگي، دار و ندار یک فرد
ديميلُ- dimilo : وقتی روی عروس را با لاکی می پوشیدند می گفتند،دیمی لو دارد یعنی صورتش را پوشیده
دیویس- divis: دویست
دییَ – : diāدیگر
دیی خُنَ بیگیریم- diye xona bigirim : خانه را گردگیری کنیم
دییَری-diari : دیگری
دییومر- diumar : نام کوهی در کهنوش
دييي – dii : ديدي؟
ديييَ خُ – diyaxo : نام مرد
ذُق – zoq : ذوق
ذُق ذُق – zoq zoq : ذوق، ذوق حالتی مانند سوزن سوزن شدن بدن
ذِلقفار – zelqafâr : کدخدای کهنوش در دوره حمزه خان اردلان، فرزندان او را هوز ذلقفار می نامند که از طایفه كرمي ها هستند
————–
فرستنده: محمد مرادقلی
دس ناز: چال ولوله جای ناهموار
دمه گیره : پارچه ای که با آن کتری یا قوری داغ را از روی اجاق بر می دارند
فرستنده: اسدبیگی
دودمان را دیمو میگویند نه دیدم
دیدکردن: یعنی تخمین زدن در جایی که خبره می رود برای تخمین زدن محصول باغ یا کشاورزی
دَروِدَر: یعنی بی خانمان ویلان
داآ: یعنی دوا البته به معنای سم هم به کار میره
در مُ : یعنی درمان
دِنگِلَوز: یعنی آویزان
دَمَرو: یعنی به پشت خوابیدن – دمر
دِژ خور: یعنی کسی که همه چیز را دوست ندارد بخورد بد خوراک
دَرقِی: در فکر چیزی بودن، فلانی در قی نیست! یعنی به فکر نیست
دِرمِیَن: در آمدن و روییدن گیاهان
فرستنده: پیمان کرمی
دری وری: حرف یاصحبتی رابدون داشتن اطلاعات عنوان کردن
دوُآر: دیوار
دله درو : دروغ بی معنا و مزخرف
دله سی: سگ ماده
دارچین بی:؟
دم دمو: دمی دمی مزاج
داریکه: چوب بلند، چوبی در قالی
دیمودرار: خانمان سوز
دِکمَه: دُکمه
دَرز: شکاف
دِرُُ دَن : دراوردن
دَدَه: پدر
دیر: دور، طولانی
دَر: معنی بیرون مثلاوخی بریم در.دوسه دشمن
فرستنده : رضا
دله دز: آشغال دزرد، کنایه از دزدی که چیزهای بی ارزش می دزدد
فرستنده:مسعود کرمی
دَل: هرزه، شکمو
فرستنده: مسعود افسریه تهران
دره وار:نام باغی است در نزدیکی کهنوش
1-این ویلاگ قصد دارد معرفی کامل و علمی از روستای کهنوش (Kohnuš) واقع در شهرستان تویسرکان، استان همدان ارایه دهد. آنچه دراین وبلاگ می آید بخشی از کتاب 1000صفحه ای به نگارش در آمده روستای کهنوش است که به قلم پوریا گل محمدی(شاعر، پژوهشگر و مردم شناس) نوشته شده و مراحل ویرایش برای انتشار را طی می کند. این کتاب در سه جلد"فرهنگ لغت"،"دستور زبان" و "مردم نگاری " منتشر خواهد شد2- اخبار اطلاعات خود در مورد کهنوش و کهنوشی ها را به atiban22@yahoo.com ایمیل کنید.